معماری و معماري منظر

به علت فیلتر شدن بسیاری از سایت‌های اشتراک تصویر که مورد علاقه من بودند، دیگر تمایلی برای به روز کردن وبلاگ ندارم.

پارک الازهر

با همکاری دوست عزیزم آقای عرفان فرهمند

1- مقدمه

پارک الازهر به عنوان وسیع‌ترین پروژه‌ای که تابحال موسسه آقاخان آن را برگزیده است، در سال 2009 در حاشیه بافت تاریخی شهر قاهره در منطقه دارب الاحمر، در بافتی بسیار متراکم، پر جمعیت و تقریباً عاری از فضای سبز مورد بهره‌برداری قرار گرفت.

محدوده‌ای مرتفع به وسعت 30 هکتار  بین قسمت شرقی شهر ایوبی و شهر مردگان مملوکی که قرنها به عنوان محلی برای دفع زباله و نخاله مورد استفاده بوده؛ به طوری که در طول زمان در این منطقه تپه‌ای مصنوعی از تجمیع نخاله‌ها به وجود آمده است. این تپه به عنوان تنها لکه باقیمانده در شهر قاهره برای ارتقای سطح سبز شهری و ایجاد ریه‌ای تنفسی برای شهر به منظور احداث پارک الازهر مورد طراحی قرار گرفت که شامل چشم‌اندازهای بدیعی از شاخصه‌های شهری و آثار تاریخی قاهره می‌شد که پس از بهره‌برداری این خود محرکی برای اصلاح خط آسمان شهر و مرمت بسیاری ابنیه با ارزش دیگر شد. از طرفی در مراحل اجرای این پارک دیوار شهر ایوبی از زیر آوار پدیدار شد که باعث ایجاد تغییراتی در طرح و انجام موارد مرمتی ازجمله بازسازی قسمت عمده‌ای از دیوار شد.

شرایط خاص تاریخی و اهمیت بسیار بالای "چشم‌انداز" در این پروژه و چگونگی استفاده از امکانات موجود در بستر طراحی، از نکات مورد توجه در این مقاله می‌باشد. در بررسی این پارک سعی می‌شود بیشتر به روند طراحی و تحلیل مسائل طراحی حین ‌اجرا تمرکز شود تا نقد پارک موجود.

٢- موقعیت پروژه:

قاهره متراکم‌ترین شهر جهان محسوب می‌شود و در آن بیش از 8 ملیون نفر در453 کیلومتر مربع زندگی می‌کنند. در این شهر سرانه فضای سبز تنها 30 سانتی متر مربع است در حالیکه مقدار مناسب پیشنهاد شده برای آن 20 متر مربع می‌باشد.

البته در بافت اولیه شهر قاهره در زمان طرح ریزی و ساخت توسط اجداد فاطمیان، 20 درصد از سطح آن برای فضای باز وقف شده بود که شامل پارک و باغ می‌شده‌است اما در نیمه دوم قرن بیستم مهاجرت مردم از روستا به قاهره روز به روز بیشتر شد و برای پاسخگویی به نیاز این جمعیت مهاجر ساختمانهای بلند ساخته شد و زمینهای باز بسیاری به محله‌های مسکونی تبدیل شد.

تصویر1- موقعیت شهر قاهره در مصر

درب الاحمر به عنوان فقیرترین منطقه در بخش تاریخی قاهره شناخته شده و بخاطر موقعیت فرعی‌تر و قرارگیری در حاشیه، مورد کم توجهی قرارگرفته است. موقعیت پارک، منطقه‌ای‌ست به وسعت 30 هکتار  بین قسمت شرقی شهر ایوبی (قرن 12) و شهر مردگان مملوکی (قرن 15)، در محل خندقی که قرنها به عنوان محلی برای دفع زباله و نخاله مورد استفاده بوده است و از تجمیع این نخاله‌ها در طول زمان، تپه‌ای مصنوعی به ارتفاع 20 تا 40 متر به وجود آمده‌است. این تپه طی سالهای انباشت کم‌کم از ارتفاع دیوار شهر بلندتر شده و در حال حاضر به طور کامل بر شهر قاهره مشرف است و از نقاط مرتفع این تپه خط آسمان شهر و سیمای کلی آن با چشم‌انداز 360 درجه و حتی در مواردی که آسمان صاف است اهرام ثلاثه نیز  قابل رویت است.

تصویر 2- موقعیت پارک در بافت شهر

هر چند قبل از اجرای پارک، در بخش‌هایی از این سایت، کاربری‌هایی از جمله محل پروش اسب پلیس قاهره و چند کارگاه وجود داشته اما اینها بخش کوچکی از آن را شامل می‌شده و به طور عمده محلی متروک و رها شده در جوار بافت تاریخی شهر محسوب می‌شده است.

تصویر 3- سایت پروژه قبل از طراحی

٣- روند طراحی پارک:

در پی کنفرانسی که در نوامبر 1984 با موضوع توسعه شهری قاهره در این شهر برگزار شد، بنیاد آقاخان پیشنهادی مبنی بر احداث فضای سبز شهری در میانه بافت تاریخی شهر مطرح نمود که اندکی بعد سایت 30 هکتاری تپه‌های "دراسا" برای این هدف معرفی شد، طرح اولیه پارک که در اواخر دهه 80 تهیه شده بود 2 بار به تعویق افتاد ابتدا به دلیل کاربری‌های موجود در سایت که نیاز به جابجایی داشتند و دوم به علت پیشنهاد سازمان آب قاهره مبتنی بر احداث مخزن آب آشامیدنی شهر با توجه به ارتفاع این تپه که در پی آن 3 مخزن آب هریک به قطر 80 متر و تاسیسات مربوط به پمپاژ و لوله‌کشی در طرح منظور و تغییراتی در آن اعمال شد.

در طول زمان احداث این سه مخزن عظیم آب، مشاوران ساساکی بوستون طرح جدیدی با توجه به وضعیت پیچیده سایت تهیه نمودند. و زمانیکه جزییات پروژه دردست طراحی بود عملیات خاکی آن در سال 1997 آغاز شد.

3-1 دیوار شهر ایوبی

 در مراحل انجام پروژه دیوار قدیمی شهر ایوبی به طور غیر قابل پیش‌بینی از زیر آوار و زباله‌های دهه‌های پیشین به طول 1.2 کیلومتر آشکار شده و مورد مرمت قرارگرفت، این موضوع باعث به وجود آمدن شرایط خاصی در مراحل اجرایی این پروژه شد به طوری که حمل بیش از 1 میلیون متر مکعب آوار برای نمایان ساختن این دیوار به یکی از مسایل عمده پروژه تبدیل شده بود.

تصویر6- بقایای دیوار شهر ایوبی

در این مرحله، شیوه مرمت دیوار و تبدیل برخی قسمتهای آن به گالری و کشف دروازه‌‌ی روی دیوار و در ادامه تبدیل این مسیر به دسترسی اصلی از دارب الاحمر به پارک مواردی بودند که در حین اجرا به‌ آنها پرداخته شد و در نهایت با بازگرداندن هویت اصلی دیوار به عنوان نمادی برای شهر و تبدیل آن به لبه‌ای شهری، دروازه‌ای برای ورود، و ارائه برداشتی کاملاً نو از شهر قدیمی همجوار، حاشیه شرقی این پارک ساخته شد. کشف دیوار شهر، یکی از مهمترین اکتشافات باستانشناسی اخیر در جهان اسلام شناخته می‌شود. هرچند احیای کامل دیوار به علت برخی مشکلات از جمله ساخته شدن چندین واحد مسکونی در جوار و حتی بالای دیوار با مشکلات بسیار مواجه بود اما با تصمیم هیأت عالی باستانشناسی مصر، این ابنیه تخریب شد و این به استناد قانونی قدیمی بود که طبق آن فاصله 30 متری از دیوار شهر منطقه مرگ نامیده می‌شود و هیچ ساخت و سازی نباید در این محدوده انجام شود.

تصویر 7- بازسازی و مرمت دیوار ایوبی

3-2 کانسپت‌ طرح

در طراحی این پارک از توپوگرافی زمین به بهترین شکل بهره‌برداری شده است؛ از مرتفع‌ترین نقطه برای ایجاد منظری 360 درجه به شهر قاهره با تسلط دید ناظر به صورتی بسیار شگفت انگیز به شاخصه‌های شهری (landmarks) و تاریخی قاهره استفاده شده‌است به طوری که این نظرگاه از اهرام مصر و زنجیره مناره‌های مراکز تاریخی تا قلعه صلاح‌الدین و در نهایت منظره‌ای از گنبدهای بسیاری که بر فراز شهر مردگان قرار دارند را در بر می‌گیرد.

ستون فقرات اصلی طرح پارک که بخشهای مختلف را به هم می‌دوزد محوری‌ست که همراه جویهای آب و معابر از قسمت شمال سایت و بالای منبع آب میانی شروع شده و به سمت ارگ صلاح الدین به عنوان عنصر نشانه‌ای غالب بر سایت اشاره دارد. این محور در ادامه به سمت مناره‌های شهر قدیمی خم شده و به دریاچه کوچکی واقع در صفه پایینی سایت منتهی می‌شود.

باغها و عمارتهای باغ با الگوی سنتی اسلامی که توسط باغستانهایی با هندسه منظم احاطه شده‌اند مدخل ورودی از سمت دریاچه را به وجود می آورند.

پیشنهاد مهم دیگری که مشاوران به شهرداری ارائه کردند، طرح یک پلازای شهری در گوشه شمال شرقی سایت در مجاورت جاده پر رفت و آمد الازهر بود. این بخش از سایت علاوه بر دسترسی آسان، به دلیل نزدیکی به بازار خان الخلیل، پتانسیل تجاری خوبی دارد و در ضمن به اندازه کافی از صفه بالایی پارک منفک شده و به دلیل سرو صدا برای انتخاب به عنوان بخشی از پروژه منظرسازی مناسب نبود در این بخش یک ساختمان چند منظوره تجاری شامل مغازه ها و ادارات و پارکینگ خودرو برای سایت پیشنهاد شد. چنین مکانی با توجه به قابلیت درآمدزایی اقتصادی خوبی که دارد پشتوانه مناسبی برای حفظ و اداره پارک است. این بخشی از فرهنگ اسلامی است که برای خودکفا کردن مجموعه و اختصاص بخشی از زمین به فعالیتهای عمومی بر اساس فرهنگ وقف انجام شده است.

از ایده‌های اصلی گروه طراحی، استفاده از تضادی منطقی بین قسمتهای مسطح و تپه‌ای سایت و نیز الگوهای کاشت گیاهی هندسی و آزاد به صورت پرپشت در بخش مرکزی و پوششهای تنک‌تر در شیبهای رو به شهر بود.

مسیرهای پیاده‌روی گشاده‌ای که در خلال خطوط توپوگرافی سایت در اکثر نقاط جریان دارند، دسترسی آسان به تمام نقاط پارک را فراهم می‌کنند. یک استثناء خاص در میان این شبکه مسیرهای ارگانیک، در طول محور تفرجی اصلی پارک، با فاصله‌ای از دسترسی شرقی سایت، اتفاق می‌افتد؛ در اینجا یک تفرجگاه هندسی به صورت یک مسیر مستقیم نزولی، از رستوران واقع در شمال تپه به سمت مرکز مخزن آب میانی جهت‌گیری شده‌است و در ادامه به طول 250 متر به سمت جنوب در راستای محور مجموعه ارگ تاریخی امتداد می یابد. این مسیر که 8 متر پهنا دارد، از دو طرف با ردیف های درختان بلند نخل فلوریدا و مسیرهای جانبی موازی با طاقچه‌هایی جهت نشیمن، احاطه شده است. این محور در منتهی‌الیه جنوبی خود به سمت جنوب غربی تغییر جهت داده و از خلال یک باغ هندسی بخش بخش شده عبور می‌کند و به کافه کناردریاچه می‌رسد که به یک دریاچه بزرگ مشرف است. بخش های بیرونی این محوطه دربردارنده باغستان‌هایی با فضاهای پر سایه و دارای تنوعی از گل ها و درختان میوه است که فضای مناسبی برای قدم زنی دارد. محور تفرجگاهی اصلی و مجموعه باغ های هندسی از دو انتها به رستوران بالای تپه و کافه کنار دریاچه ختم می‌شوند. جلوه‌ای از باغ‌های سنتی اسلامی در قالب جوی‌های آب و فواره‌ها در محور میانی دیده می‌شود. فواره‌های پراکنده و حوض‌ها و جوی‌های آب سرانجام به دریاچه با ترکیب‌بندی ارگانیک ختم می‌شوند.

اراضی نیمه غربی سایت عمدتاً شامل شیب‌هایی با نسبت 3:1 تا 2:1 است. مسیری ممتد در دامنه این شیب در ارتفاع میانی (55+ متر) بین مسیر پیاده کنار دیوار تاریخی (در ارتفاع 35 تا 39 متری) و رأس تپه (75+ متر)  احداث شده که دسترسی جنبی به نیمه شرقی سایت را فراهم می‌کند. دامنه غربی تپه توسط گل‌ها و گیاهان با طراوت با رنگ‌های شاداب پوشیده شده‌است. چشم‌اندازهای مناسبی از این شیب و دیوار تاریخی به بافت تاریخی قاهره و گنبدها و مناره‌ها وجود دارد.

سازماندهی و طراحی مخازن آب به نحوی صورت گرفته که علاوه بر مقاومت مورد نیاز، بار ناشی از محوطه سازی و درختکاری فوقانی را نیز تحمل کنند. بر سطح فوقانی مخزن جنوبی محوطه نشیمنی زیر سایه درختان طراحی شده که دید مناسبی به شهر دارد. مخزن آب میانی نیز که در امتداد محور اصلی پارک واقع شده، دربر دارنده باغسازی های هندسی است و مخزن شمالی هم که دارای دسترسی مناسبی از خیابان الازهر واقع در شمال سایت دارد، به عنوان محوطه بازی کودکان منظور شده است.

تصویر ٨- ارگ صلاح‌الدین و مسجد محمدعلی در این ارگ در پس‌زمینه آکس اصلی

پوشش گیاهی پارک شامل گستره متنوعی شامل گیاهان شاداب بیابانی در شیب های غربی سایت، چمنزارهای زیر سایه ددرختان، باغ های هندسی و باغستان هایی با درختان میوه و سایه انداز می باشد. تنوع گونه های گیاهی، به ویژه گیاهان بومی مصر که در این پروژه استفاده شده اند به عنوان معیاری برای فضاهای سبز منطقه مورد توجه قرار گرفته است.

در طراحی پارک تعدادی عناصر شاخص معماری نیز جهت ارائه تسهیلات و تأمین نیازهای مختلف بازدیدکنندگان پیش بینی شده است. این عناصر از جمله رستوران بالای تپه و کافه کنار دریاچه و پلازاهای مختلف با الهام از معماری سنتی مصر و در تطابق با طرح پارک، طراحی شده اند. رستوران با الهام از گذرگاه های طاق دار فاطمی طراحی شده و دارای فضاهای غذاخوری و نمایشگاهی است. این بنا چشم انداز گسترده ای به مجموعه ارگ تاریخی دارد. کافه کنار دریاچه نیز که بر اساس معماری تاریخی قاهره طراحی شده، در جانب شرقی خود حیاطی مربع شکل با درختان بلند نخل دارد که با غرفه هایی محصور شده و دارای فواره مرکزی و جوی های آب است که هندسه ای مطابق باغ های اسلامی دارد.

عناصر مذکور جلوه های شاخص معماری در سایت هستند که از دیدهای گسترده ای برخوردارند و جاذبه‌ای برای بازدیدکنندگان پدید می آورند.

تصویر ٩- آکس اصلی پارک و رستوران در انتها

امروز این ناحیه ارتباطی همساز با بافتهای اجتماعی و فعالیتهای مردم ساکن در اطراف آن را کسب کرده و بواسطه فضاهای تجمعی و مسیرهای ارتباطی موجود در آن هماهنگی کاملی بین محلات اطراف خود ایجاد کرده است، بعلاوه این تپه نقطه‌ای‌ست که رو به بسیاری از میراث معماری با ارزش و قابل توجه در شهر دارد؛ از جمله: دیوار قدیمی شهر، بسیاری از مساجد، آرامگاهها، مدرسه ابتدایی و قرآن از دوره ایوبی و مملوکی و نیز خرابه‌های مناطق مسکونی زیبایی که در فاصله قرن 15 تا قرن 19 ساخته شده‌اند. ترکیب میراث معماری غنی با سرزندگی حیات حال حاضر شهر که حتی برخی فعالیتها و مشاغل بسیار قدیمی در آن رواج دارد، به طور حتم پتانسیل کشف نشده این ناحیه برای گردشگری محسوب می‌شود.

تصویر 1١- دید پرنده به پارک

۴- کاشت گیاهی پارک

کشور مصر دارای اقلیم بیابانی می‌باشد که البته این اقلیم خشن تا حدی در حوزه رود نیل تعدیل می‌یابد. دمای فصلی بالا، رطوبت کم ، بارش اندک و وزش بادهای بیابانی شرایط دشواری را جهت کاشت گیهان پدید می‌آورد. در نظر داشتن یک منبع تأمین آب قابل توجه و مورد اطمینان مسئله‌ای حیاتی برای فضاهای سبز مصنوعی در چنین اقلیمی می‌باشد.

وجود خط لوله ای که آب را از رود نیل از مسیر خیابان صلاح سالم واقع در شرق سایت انتقال می‌دهد، فرصتی مناسب برای این پروژه بود؛ با این وجود با توجه به فشار روزافزون بر منابع آبی منطقه، خودکفایی پارک در تأمین آب مورد نیاز برای آبیاری و تعدیل مصرف آب به وسیله انتخاب گونه‌های گیاهی خشک‌زی در اولویت کار قرار گرفت. علیرغم محدودیت‌های اقلیمی، مصر دارای طیف گسترده ای از گیاهان و درختان بومی بیابانی و خشکی پسند را در بر دارد.

پروژه پارک الازهر در مصر مقارن بود با فاز جدیدی از تحقیقات گسترده و پروژه‌های توسعه مشتمل بر احیاء بیابان‌ها، معرفی و به کارگیری تکنولوژی‌های نوین آبیاری و توسعه کشاورزی صنعتی. سیستم کاشت ارائه شده در این پروژه نمونه‌ای موفق در ایجاد شرایط محیطی انسان ساز  و غیر طبیعی است که بر محدودیت‌های اقلیم بیابانی فائق آمده‌است، که این مورد، تیم طراحی منظر و مهندسی فضای سبز پروژه را با مسائل جدید و منحصر به فردی جهت سبز کردن سایت، مواجه نمود.

مجموعه آزمایش‌های شیمیایی که بر روی خاک سایت صورت گرفت که نشان‌دهنده کمبود مواد معدنی، خصلت قلیایی و سطح بالای شوری و کربنات کلسیم بود. آزمایش‌های اولیه روی خاک موجود و ترکیب آن با مواد افزودنی گوناگون، طی چند ماه در مراحل اولیه تحقیقی پروژه صورت گرفت، نتایج این آزمایشات نشان داد که گستره قابل قبولی از گونه‌های گیاهی می‌توانند در صورت اصلاح کیفیت خاک درسایت عمل‌آوری شوند.

طرح اصلاح کیفیت خاک شامل افزودن مواد افزودنی شامل شن، خاک زراعی، گچ، مواد معدنی و شستشوی نمک خاک با آبیاری اولیه، بود. نمونه‌های آزمایشی از گیاهان مورد نظر در قسمت‌های مسطح و شیب‌دار سایت، جهت مطالعه موارد فوق کاشته شدند.

با توجه به حساسیت مسئله سبز کردن سایت، ارجاع به سیستم کاشت و بخش های کشت شده آزمایشی، از نکات بنیادین در شیوه طراحی منظر پارک بود. طبق برنامه‌ای که برای سایت پیش بینی شده بود دو سوم سطح پارک با مساحتی بالغ بر 210،000 تا 220،000 متر مربع زیر پوشش گیاهی می‌رفت. علاوه بر چند مرکز پرورش گیاه، دانشگاه آمریکایی قاهره نیز مساحتی 20 هکتاری از زمین های زراعی بیابانی خود را جهت تأمین این حجم گیاه مورد نیاز پروژه، اختصاص داد.

5- جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

ساختار و موقعیت این پارک و توجه به عناصر باستانی منطقه باعث بهبود همه‌جانبه کیفیت زندگی در منطقه شده است، ایجاد نقاط دید جدید ترغیب مسئولین به بازسازی‌ گسترده عناصر معماری با ارزش در قاهره را در پی داشته و علاوه بر آن، در محدوده دیوار ایوبی این پروژه شامل مرمتها و اختصاص کابری‌های جدید به ابنیه‌ بازسازی‌شده مثل درمانگاه نیز می‌شود که بر کیفیت زندگی محله‌های همجوار تاثیر گذاشته است. به طور کلی این پارک معرفی وجه زیبای قاهره و تماشای کامل شهر از سکوهایی با چشم‌اندازهای تعریف شده و در سایه درختان و همجوار با آب روان و گلهای بی شمار را ممکن می‌سازد و این قابلیت، با توجه به اقلیم و کیفیت فضایی داخل بافت شهر، بسیار بارزش و در خور توجه است.

با توجه به برنامه‌های مختلف شبکه آغاخان از جمله توسعه آموزش کودکان، ارتقای خدمات درمانی و آموزش برای علاقه‌مندان به معماری بومی این پارک و بازسازی اطراف آن در سمت شرق فرصتی بود تا به تاسیس مدارس ابتدایی و مراکز درمانی جدید اقدام شود.

روزانه 3000 نفر از این پارک دیدن می‌کنند که در مناسبتهای مختلف که معمولاً شامل کنسرتهای شبانه می‌شود تا 14000 مراجعه کننده دارد، این پارک در رئوس برنامه گردشگران توسط راهنماهای مصری قرار گرفته است و اغلب گردشگران خارجی بعد از اهرام ثلاثه بازدید از این پارک را در اولویت دوم معرفی می کنند.

متاسفانه تصاویر پلانها به علت ساختار تصویری ریزتر، در صفحه نمایش قابل ارائه نبودند که از متن تحقیق حذف شد. amir ahmadinasab

منابع:

·         Ashraf, M.Salama, METU JFA, No 105/2008 Al-azhar park in the midst of criticism and post occupancy evalution.

·         Stefano Bianca, Topos Journal No 52/2009Urban Azhar Park – A Jewel in Historic Cairo.

·         Cameron Rashti and Maher Stino, www.akdn.org  , Al-Azhar project in cario

·         Francesco Siravo,World Landscape(WL) Journal -Al Azhar park p green lung for Cairo.